Fjögurra ára setu Íslands í framkvæmdastjórn Mennta-, vísinda- og menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) lauk í dag á 43. aðalráðstefnu hennar sem haldin er að þessu sinni í Samarkand í Úsbekistan. Ísland bauð sig á sínum tíma fram til framkvæmdastjórnarinnar fyrir hönd Norðurlandanna í kjölfar ákvörðunar ríkisstjórnar og hlaut kosningu með flest atkvæði allra ríkja árið 2021. Noregur hlaut í dag kosningu í framkvæmdastjórnina og tekur við sæti Norðurlandanna fyrir tímabilið 2025-2029.
UNESCO er sjálfstæð undirstofnun Sameinuðu þjóðanna sem stofnuð var í kjölfar heimsstyrjaldarinnar síðari. Hún hefur það að markmiði að stuðla að friði og öryggi í heiminum með því að efla alþjóðlega samvinnu á sviði mennta- og menningarmála, vísinda og fjölmiðafrelsis. Ísland gerðist aðili að stofnuninni þann 8. júní 1964. Menningar-, nýsköpunar og háskólaráðuneytið fer fyrir málefnum UNESCO á Íslandi og veitir íslensku UNESCO-nefndinni forstöðu en utanríkisráðuneytið og fastanefnd Íslands í París leiddu verkefnið á vettvangi og höfðu umsjón með samhæfingu.
,,UNESCO gegnir lykilhlutverki sem vettvangur alþjóðlegs samstarfs um frið og sjálfbærni og við erum stolt af því að hafa setið í framkvæmdastjórn stofnunarinnar undanfarin ár fyrir hönd Norðurlandanna fimm,“
segir Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra.
„Friður verður ekki reistur á orðum einum saman, heldur á gjörðum sem endurspegla sameiginleg gildi og ábyrgð. Hann byggir á menntun sem örvar gagnrýna hugsun, á óháðum fjölmiðlum sem veita valdhöfum aðhald, á vísindum sem þjóna velferð mannkyns og vernd náttúrunnar, á menningu sem stuðlar að samkennd fremur en sundrungu, og ekki síst á mannréttindum sem tryggja öllum einstaklingum réttindi og reisn. Við óskum Noregi innilega til hamingju með glæsilega kosningu í framkvæmdastjórn UNESCO með bestu óskum um gott gengi.“
Bergdís Ellertsdóttir, vararáðuneytisstjóri í utanríkisráðuneytinu, fór fyrir sendinefnd Íslands á aðalráðstefnunni í Samarkand en aðrir fulltrúar komu frá íslensku UNESCO-nefndinni og fastanefnd Íslands í París. Í stefnuræðu Íslands á ráðstefnunni lagði Bergdís áherslu á mannréttindi, jafnrétti kynjanna og réttindi hinsegin fólks í verkefnum stofnunarinnar. Fjallaði hún um mikilvægt starf stofnunarinnar bæði í Úkraínu og á Gaza þar sem hún styður við áframhaldandi menntun, vernd fjölmiðla- og vísindamanna og sinnir verndar- og eftirlitshlutverki vegna skemmda á menningarminjum. Vakti hún einnig sérstaka athygli á ábyrgð UNESCO á heimsmarkmiði fjögur um menntun og stöðu kvenna og stúlkna í Afganistan og sagði í því samhengi:
,,Menntun er grundvöllur friðar, jafnréttis og sjálfbærni. Fjöldi barna um allan heim og þá sérstaklega stúlkur eru útilokaðar frá skólagöngu á átakasvæðum og í harðstjórnarríkjum á borð Afganistan, þar sem konur og stúlkur verða fyrir kynbundum ofsóknum. UNESCO verður að standa með afgönskum konum og stúlkum, stuðla að aðgengi þeirra að menntun og tryggja að raddir þeirra heyrist.“
– Bergdís Ellertsdóttir vararáðuneytisstjóri í utanríkisráðuneytinu við þetta tilefni
Á aðalráðstefnunni í Samarkand var Dr. Khaled El-Enany frá Egyptalandi kjörinn nýr framkvæmdastjóri UNESCO og tekur hann formlega við störfum þann 15. nóvember nk. Er þetta fyrsti framkvæmdastjóri stofnunarinnar sem kosinn er úr hópi Arabaríkjanna. Fráfarandi framkvæmdastjóri, Audrey Azoulay frá Frakklandi, sem gegnt hefur embættinu frá 2017, var þá formlega kvödd og flutti Emmanuel Macron Frakklandsforseti myndbandsávarp af því tilefni.
Dagana 27.-28.október fór fram 14. ungmennaráðstefna UNESCO þar sem 150 ungmennafulltrúar, frá um 140 löndum, komu saman til þess að semja um og samþykkja tilmæli sem lögð voru fyrir á aðalráðstefnunni. Ungmennafulltrúi Íslands á sviði mennta, vísinda og menningar, sótti ráðstefnuna.
Ísland þrisvar sinnum setið í stjórn
Í framkvæmdastjórn UNESCO sitja 58 ríki sem kosin eru af 194 aðildarríkjum UNESCO og um sætin ríkir mikil samkeppni. Stjórn starfar á grundvelli umboðs frá aðalráðstefnu stofnunarinnar og ber ábyrgð á eftirfylgni ákvarðana, starfs- og fjárhagsáætlun og leiðbeinir verkefnum og sinnir eftirlitshlutverki. Þetta er í þriðja sinn sem Ísland á sæti í stjórn en sat áður á árunum 2001-2005 og 1983-1987.
Á kjörtímabili Íslands í framkvæmdastjórn lagði Ísland áherslu á framkvæmd heimsmarkmiðanna, jafnréttismál, mannréttindi, vernd tungumála, áþreifanlegan og óáþreifanlegan menningararf, tjáningarfrelsi fjölmiðla-, vísinda- og listamanna, menntun fyrir öll, málefni hafsins og pólitísk málefni – þar með talið viðbrögð UNESCO á ábyrgðarsviði stofnunarinnar í Afganistan, Gaza og Úkraínu. Þá hefur Ísland gegnt formennsku vinahóps um jafnréttismál frá árinu 2021 sem hefur það að markmiði að efla starf aðildarríkja UNESCO um jafnréttistengd málefni í samvinnu við jafnréttisskrifstofu stofnunarinnar.
Meðan á setu Íslands í framkvæmdastjórn stóð hlaut Ísland tvisvar kjör í stjórnarnefnd UNESCO um mannréttindi fyrir tímabilin 2021-2023 og 2023-2025. Þá var Ísland kjörið í fyrsta sinn til setu í framkvæmdastjórn alþjóða-haffræðinefndarinnar (IOC) fyrir tímabilið 2023-2025. Nefndin vinnur að eflingu rannsókna og nýsköpunar á sviði hafvísinda og ber ábyrgð á undirmarkmiðum heimsmarkmiðs 14 þess efnis.
